On dit Vayekhoulou à Arvit. Qui a commencé une berakha de semaine l’achève puis passe à celle de Chabbat ; à Moussaf, on s’arrête même au milieu. Qui n’a pas mentionné Chabbat n’est pas quitte. On répète Vayekhoulou à haute voix, debout. L’officiant dit Méen Chéva ; le yahid ne la dit pas avec ouverture et conclusion.
Attention : ceci n’est pas la halakha. C’est seulement une synthèse des points de cette page. La halakha est donnée par les rabanim.
(א) אומר ויכלו - דאמר רב המנונא כל המתפלל ואומר ויכלו כאלו נעשה שותף להקב"ה במעשה בראשית אל תקרי ויכולו אלא ויכלו פירוש הקב"ה והוא. ומ"מ בדיעבד אם לא אמרו אין מחזירין אותו וכ"ש לדידן דאומרים בקידוש ויכלו [פמ"ג]. בנוסח אתה קדשת צריך להפסיק מעט בין לשמך ותכלית כדי שלא יהיה כחוזר למעלה ח"ו וכן בויכלו יפסיק בין אלהים ובין את [א"ר]. המנהג לומר בליל שבת וינוחו בה וביום וינוחו בו ובמנחה וינוחו בם [שכנה"ג ע"ש הטעם]:
Il dit Vayekhoulou - Rav Hamnouna a dit : quiconque prie et dit Vayekhoulou est comme devenu associé au Saint béni soit-Il dans l’œuvre de la Création ; ne lis pas « vayekhoulou » mais « vayekhalou », c’est-à-dire le Saint béni soit-Il et lui. Toutefois, bediavad (après coup), s’il ne l’a pas dit, on ne le fait pas revenir ; à plus forte raison pour nous, qui disons Vayekhoulou au kiddouch [Pri Megadim]. Dans le texte de « Ata kidashta », il faut marquer un peu d’arrêt entre « lechimkha » et « vetikhlit », afin que ce ne soit pas comme un retour en arrière, à D.ieu ne plaise ; de même dans Vayekhoulou, on s’arrêtera entre « Elohim » et « et » [Eliya Rabba]. L’usage est de dire, le vendredi soir, « veynou’hou bah », le jour « veynou’hou bo », et à min’ha « veynou’hou bam » [Cheyaré Knesset Haguédola, voir la raison là].
(ב) גומר וכו' - הטעם הוא דבדין הוא דבעי לצלויי י"ח ברכות בשבת כמו בחול ולהזכיר קדושת היום בעבודה כמו בר"ח וחוש"מ ורק משום כבוד שבת לא אטרחוהו רבנן ותקנו ברכה אחת אמצעית לשבת ולכן בדיעבד שהתחיל הברכה גומרה שהיא ראויה לו מן הדין ואח"כ מתחיל הברכה המיוחדת לשבת:
Il achève, etc. - La raison : en droit, on devrait prier dix-huit berakhot le Chabbat comme en semaine et mentionner la sainteté du jour dans le « Avoda », comme à Roch ‘Hodech et ‘Hol Hamoed ; seulement, par respect pour Chabbat, les Sages ne l’ont pas fatigué et ont institué une seule berakha médiane pour Chabbat. Aussi, bediavad, s’il a commencé la berakha, il l’achève, car elle lui convient en droit, puis il commence la berakha propre à Chabbat.
(ג) של שבת - וה"ה בכל זה לענין יו"ט:
De Chabbat - Et tout cela vaut de même pour Yom Tov.
(ד) וי"א דבמוסף וכו' - דסבירא להו דבמוסף לא שייך כלל תפלת י"ח ברכות דאף בחול א"א רק שבע ברכות ולכך פוסק אפילו באמצע ברכה וטעם הדעה קמייתא דבדיעבד גם במוסף אם התפלל י"ח ברכות ורק הוסיף בה ונעשה לפניך חובותינו בתמידי יום ובקרבן מוסף יצא וכדאיתא בס"ד לכך גם לה שייך בדיעבד הברכה של חול:
Et certains disent qu’à Moussaf, etc. - Ils tiennent qu’à Moussaf la tefila de dix-huit berakhot n’a aucun lieu : même en semaine on n’en dit que sept ; aussi s’arrête-t-on même au milieu d’une berakha. La raison du premier avis : bediavad, même à Moussaf, s’il a prié dix-huit berakhot et n’y a ajouté que « venaassé lefanekha ‘hovoténou betemidé yom ouvekorban moussaf », il est quitte, comme au seif 4 ; aussi la berakha de semaine a-t-elle lieu bediavad.
(ה) פוסק אפילו וכו' - וכן פסקו האחרונים משום ספק ברכה לבטלה:
Il s’arrête même, etc. - Ainsi ont tranché les A’haronim, à cause du doute d’une berakha dite en vain.
(ו) כשאמר תיבת אתה - עיין בב"י דסבירא ליה דאפילו בערבית ומנחה שיכול לסיים באתה קדשת ואתה אחד מ"מ כיון שכונתו היתה לתפלת חול מקרי התחיל בשל חול וגומר ברכת אתה חונן והמ"א חולק עליו וס"ל דדוקא בתפלת שחרית שאינו מתחיל בתיבת אתה ומינכר בדבורו שהוא לשם חול אבל בערבית ומנחה כיון דלא מינכר בדבורו לא מקרי ע"י זה התחיל בשל חול ויאמר אתה קדשת ואתה אחד וכן דעת הפמ"ג והדה"ח:
Lorsqu’il a dit le mot « Ata » - Voir le Beit Yossef, qui tient que même à Arvit et à min’ha, où l’on peut conclure par « Ata kidashta » et « Ata e’had », puisque son intention était la tefila de semaine, cela s’appelle avoir commencé celle de semaine, et il achève la berakha « Ata ‘honen ». Le Maguen Avraham le conteste et tient : seulement à la tefila de cha’harit, qui ne commence pas par le mot « Ata », et l’on reconnaît à sa parole que c’est pour la semaine ; mais à Arvit et à min’ha, puisque cela ne se reconnaît pas à la parole, cela n’est pas appelé avoir commencé celle de semaine : il dira « Ata kidashta » et « Ata e’had ». Telle est aussi l’opinion du Pri Megadim et du Dérekh Ha’haïm.
(ז) ושלא בכונה - ר"ל שנכשל בלשונו מחמת הרגלו דחול אבל לא נתכוין לשם תפלת חול לכך לא חשבינן ליה כהתחיל תפלת חול. ודוקא אם התחיל רק תיבת אתה אבל אם אמר אתה חונן שמוכח שהוא לשם חול אע"ג שהיה רק מחמת שנכשל בלשונו גומר כל אותה הברכה ועיין בבה"ל:
Et sans intention - C’est-à-dire qu’il a trébuché de la langue par habitude de la semaine, mais n’avait pas l’intention d’une tefila de semaine ; aussi ne le compte-t-on pas comme ayant commencé la tefila de semaine. Seulement s’il n’a commencé que le mot « Ata » ; mais s’il a dit « Ata ‘honen », ce qui prouve que c’est pour la semaine, même si ce n’était que par un trébuchement de langue, il achève toute cette berakha. Voir le Béour Halakha.
(ח) דחשבינן ליה וכו' - לפי דבתיבת אתה אינו מינכר שהוא לשם אתה חונן דהרי יכול לומר אתה קדשת ואתה אחד וזהו כונת הרמ"א שסיים דהרי יכול לומר וכו' וע"כ דינו כמו שאם היה מתחיל עתה בזמן תפלת שחרית אתה קדשת או אתה אחד ונזכר באמצע הברכה דפוסק ומתחיל תיכף ישמח משה וה"נ כשאומר אתה הוי כאומר אתה קדשת ופוסק ומתחיל ישמח משה ולא הוי כאומר אתה חונן לגמור הברכה:
Nous le comptons, etc. - Car au mot « Ata » on ne reconnaît pas que c’est pour « Ata ‘honen » : on peut dire « Ata kidashta » et « Ata e’had ». C’est l’intention du Rema qui conclut : « car il peut dire, etc. » Aussi sa règle est-elle comme s’il commençait maintenant, au temps de cha’harit, « Ata kidashta » ou « Ata e’had » et s’en apercevait au milieu de la berakha : il s’arrête et commence aussitôt « Yisma’h Moché ». De même ici, lorsqu’il dit « Ata », c’est comme s’il disait « Ata kidashta » : il s’arrête et commence « Yisma’h Moché », et ce n’est pas comme s’il disait « Ata ‘honen » pour achever la berakha.
(ט) של חול בשבת - ואם ספק לו אם התפלל של חול או של שבת ג"כ צריך לחזור דמסתמא התפלל של חול כמו שהוא רגיל [א"ר בסי' תכ"ב וח"א]:
De semaine le Chabbat - S’il a un doute d’avoir prié celle de semaine ou celle de Chabbat, il doit aussi revenir : selon toute vraisemblance il a prié celle de semaine, comme il en a l’habitude [Eliya Rabba au siman 422 et ‘Hayé Adam].
(י) לא יצא - וה"ה ביו"ט ואפילו ביו"ט שני:
Il n’est pas quitte - Et de même à Yom Tov, même le second jour de Yom Tov.
(יא) רק ונעשה וכו' - ר"ל שאמר באחת מן הברכות יהי רצון שנעשה לפניך וכו' וכ"ש אם אמר הנוסח של המוסף כהלכה רק שחיסר הפסוקים של הקרבנות דיצא [אחרונים]:
Seulement « venaassé, etc. » - C’est-à-dire qu’il a dit dans l’une des berakhot : « yehi ratson chenaassé lefanekha, etc. » ; à plus forte raison s’il a dit le texte de Moussaf selon la règle, seulement en omettant les versets des sacrifices : il est quitte [A’haronim].
(יב) לא עקר רגליו - עיין לעיל בסימן קי"ז ס"ה ובמ"ב שם:
Il n’a pas écarté les pieds - Voir plus haut au siman 117 seif 5 et au Michna Beroura là.
(יג) לשל שבת - ואפילו נזכר קודם מודים לא יכלול אותה בעבודה לומר רצה נא במנוחתנו ביום השבת דלכתחלה צריך לומר ברכה לקדושת היום ובדיעבד יצא:
À celle de Chabbat - Même s’il s’en est aperçu avant Modim, qu’il ne l’inclue pas dans l’Avoda en disant « retsé na bimenou’haténou beyom haChabbat » : lekhathila (a priori) il faut une berakha pour la sainteté du jour ; bediavad, il est quitte.
(יד) אינו חוזר - שעיקר ברכה רביעית היא רצה במנוחתנו וזה נאמר בכל הברכות של שבת ודוקא כשסיים הברכה אבל אם נזכר באמצע ברכה פוסק:
Il ne revient pas - Car l’essentiel de la quatrième berakha est « retsé bimenou’haténou », et cela se dit dans toutes les berakhot de Chabbat. Seulement s’il a achevé la berakha ; mais s’il s’en est aperçu au milieu d’une berakha, il s’arrête.
(טו) ויש אומרים וכו' - האחרונים תמהו על מה שכתוב בלשון וי"א דכו"ע מודים בזה:
Et certains disent, etc. - Les A’haronim s’étonnent de ce qui est écrit en langage « certains disent », car tous en conviennent.
(טז) מוסף באחרת - ואפילו אם האחרת ג"כ מענין השבת כגון ישמח משה וכה"ג כיון שלא נזכר בה מענין קרבן מוסף של שבת וכ"ש אם היא תפלה אחרת לגמרי ודינו כדלעיל דאם עקר רגליו חוזר לראש ואם לא עקר רגליו חוזר לתכנת שבת וכתב הח"א דאם נזכר אחר שסיים הברכה האמצעית קודם שהתחיל רצה יאמר ונעשה לפניך קרבן מוסף ויצא בזה ועיין בבה"ל מש"כ עוד בזה:
Moussaf par une autre - Même si l’autre aussi est du sujet de Chabbat, comme « Yisma’h Moché » et analogue, puisqu’on n’y a pas mentionné le sujet du sacrifice de Moussaf de Chabbat ; à plus forte raison si c’est une tout autre tefila. Sa règle est comme ci-dessus : s’il a écarté les pieds, il revient au début ; s’il n’a pas écarté les pieds, il revient à « Tikanta Chabbat ». Le ‘Hayé Adam écrit : s’il s’en est aperçu après avoir achevé la berakha médiane, avant d’avoir commencé « Retsé », qu’il dise « venaassé lefanekha korban moussaf » et il est quitte par là. Voir encore le Béour Halakha à ce sujet.
(יז) אחרת בשל מוסף - היינו שאמר הנוסח תכנת שבת וכונתו היתה לשם שחרית ואף שהזכיר בהברכה מענין שבת אעפ"כ חוזר כיון שאמר מוסף תוך תפלתו ושקר לפני המקום ודינו ג"כ כדלעיל דאם עקר רגליו חוזר לראש ומתפלל תפלה אחרת כהוגן לשם שחרית אבל של מוסף לא יתפלל עוד כי כבר יצא בתפלה הראשונה ידי מוסף אף שכונתו היתה לשל שחרית. ואם נזכר קודם שעקר רגליו בכל מקום שהוא עומד אפלו באמצע ברכה מג' אחרונות פוסק באמצע ומתחיל ישמח משה ועיין בבה"ל:
Une autre à la place de Moussaf - C’est-à-dire qu’il a dit le texte « Tikanta Chabbat », son intention étant pour cha’harit ; bien qu’il ait mentionné dans la berakha le sujet de Chabbat, il revient néanmoins, puisqu’il a dit Moussaf au milieu de sa tefila et a menti devant le Lieu. Sa règle est aussi comme ci-dessus : s’il a écarté les pieds, il revient au début et prie une autre tefila en bonne et due forme pour cha’harit ; mais il ne priera plus celle de Moussaf, car il s’est déjà acquitté de Moussaf par la première tefila, même si son intention était pour cha’harit. S’il s’en est aperçu avant d’écarter les pieds, où qu’il en soit, même au milieu d’une des trois dernières berakhot, il s’arrête au milieu et commence « Yisma’h Moché ». Voir le Béour Halakha.
(יח) שאין אומרים אותו וכו' - ואגב שבת זה תקנו לכל השבתות:
Qu’on ne le dit pas, etc. - Et à l’occasion de ce Chabbat, on l’a institué pour tous les Chabbats.
(יט) ומעומד - לפי שבזה אנו מעידים להקב"ה במעשה בראשית ודין עדים בעמידה כדכתיב ועמדו שני האנשים וטוב לומר אותה ביחד בצבור דעדה שלמה בעינן להעיד להקב"ה ועכ"פ יהיה בשנים. ויחיד המתפלל י"א דאינו חוזר לומר ויכלו דאין עדות ליחיד וי"א דיחיד יכול לומר אבל אין צריך עמידה וטוב שגם היחיד יאמר אבל לא יתכוין לשם עדות אלא כקורא בתורה. כתב מטה משה אם שכח לומר בבהכ"נ יאמר אותו שבקדוש מעומד והמנהג לומר אותו שבקדוש מעומד אף אם אמרו בבהכ"נ [פמ"ג]:
Et debout - Car par là nous témoignons au Saint béni soit-Il de l’œuvre de la Création, et la règle des témoins est de se tenir debout, comme il est écrit : « Les deux hommes se tiendront ». Il est bon de le dire ensemble, en communauté : il faut une assemblée complète pour témoigner au Saint béni soit-Il ; du moins, que ce soit à deux. Le yahid qui prie : certains disent qu’il ne revient pas dire Vayekhoulou, car il n’y a pas de témoignage pour un seul ; d’autres disent que le yahid peut le dire, mais n’a pas besoin de se tenir debout. Il est bon que le yahid aussi le dise, mais sans intention de témoignage, seulement comme qui lit dans la Torah. Le Maté Moché écrit : s’il a oublié de le dire à la synagogue, qu’il le dise dans le kiddouch, debout. L’usage est de le dire dans le kiddouch, debout, même si on l’a dit à la synagogue [Pri Megadim].
(כ) אחת מעין שבע - הוא מה שהש"ץ אומר אחר התפלה בא"י או"א וכו' קונה שמים וארץ וכו' ונתקנה משום סכנת מזיקים שבתי כנסיות שלהם היו בשדה ולפעמים בנ"א מאחרים לבוא לבהכ"נ וישארו יחידים בבהכ"נ בשדה לפיכך תקנו ברכה זו כדי שבעוד שש"צ מאריך בה יסיימו גם הם תפלתם וגם האידנא לא זזה תקנה ממקומה:
Une [berakha] analogue aux sept - C’est ce que l’officiant dit après la tefila : « ...ה' Elohénou vElohé avoténou... koné chamayim vaarets, etc. » Elle a été instituée à cause du danger des nuisibles : leurs synagogues étaient dans les champs, et parfois des gens tardaient à venir à la synagogue et restaient seuls à la synagogue dans le champ ; aussi a-t-on institué cette berakha, afin que, pendant que l’officiant la prolonge, eux aussi achèvent leur tefila. Aujourd’hui encore, l’institution n’a pas bougé de sa place.
(כא) ובלא חתימה - דהיינו שמתחיל מגן אבות עד זכר למעשה בראשית בלבד:
Et sans conclusion - C’est-à-dire qu’il commence « Maguen avot » jusqu’à « zékher lemaassé beréchit » seulement.
(כב) בלא פתיחה וחתימה - כי עיקר התקנה היה שהש"ץ יברך אותה ע"כ נראה פשוט שמה שנוהגין באיזה מקומות שהש"ץ אומר בקול רם רק עד קונה שמים וארץ ואח"כ אומר בלחש לא יפה הן עושין אלא אחר שסיימו הקהל יתחיל הוא מגן אבות בקול רם:
Sans ouverture ni conclusion - Car l’essentiel de l’institution était que l’officiant la bénisse. Aussi paraît-il évident que l’usage, en certains lieux, où l’officiant dit à haute voix seulement jusqu’à « koné chamayim vaarets » puis dit à voix basse, n’est pas bien : après que l’assemblée a achevé, qu’il commence « Maguen avot » à haute voix.
(כג) אינו מזכיר וכו' - כי לא תקנוה אלא בשבת ואפילו בשבת אינו חובה מצד הדין רק שתקנוה משום סכנה וכנ"ל ומה דתיקון תיקון ואין להוסיף עליה:
Il ne mentionne pas, etc. - Car on ne l’a instituée que le Chabbat ; et même le Chabbat ce n’est pas une obligation de droit, seulement une institution à cause du danger, comme ci-dessus. Ce qui a été institué a été institué, et l’on n’y ajoute pas.
(כד) בבית חתנים וכו' - פי' כשמתפללין בביתם במנין וכ"ש אותן שמתפללין לפרקים במנין בבית אבל כשיש קביעות על איזה ימים ויש ס"ת אצלם וכמו בירידים דומה לבהכ"נ קבוע ואומרים:
Dans une maison de mariés, etc. - C’est-à-dire lorsqu’on prie chez eux avec un minyan ; à plus forte raison ceux qui prient de temps à autre avec un minyan à la maison. Mais s’il y a une fixité pour certains jours et un sefer Torah chez eux, comme aux foires, cela ressemble à une synagogue fixe et l’on dit [Méen Chéva].
(כה) דליכא טעמא - ובמקום שנוהגין לאמרה אין למחות בידם כ"כ המ"א בשם הרדב"ז אבל הפמ"ג מפקפק בזה דהוי ספק ברכה לבטלה:
Car il n’y a pas de raison - Et là où l’on a l’habitude de la dire, on ne proteste pas, ainsi le Maguen Avraham au nom du Radbaz ; mais le Pri Megadim met cela en doute, car c’est un doute de berakha dite en vain.
(כו) אין לדבר וכו' - בטור בשם ס"ח מעשה בחסיד אחד שראה לחסיד אחר במותו [פי' בחלום] ופניו מוריקות א"ל למה פניך מוריקות א"ל מפני שהייתי מדבר בויכלו בשעה שהיה הצבור אומרים ובמגן אבות וביתגדל עכ"ל:
Il ne faut pas parler, etc. - Dans le Tour au nom du Séfer ‘Hassidim : un récit d’un ‘hassid qui vit un autre ‘hassid après sa mort [c’est-à-dire en rêve], le visage verdâtre. Il lui dit : pourquoi ton visage est-il verdâtre ? Il lui dit : parce que je parlais pendant Vayekhoulou, au moment où la communauté le disait, et pendant Maguen avot et pendant « Yitgadal », fin de citation.
(כז) ושמע מש"ץ וכו' - משום דתפלת ערבית רשות מקילינן בה:
Et il a entendu de l’officiant, etc. - Parce que la tefila d’Arvit est facultative, on y est indulgent.
(כח) יצא - ולכתחלה יש ליזהר לומר עם הש"ץ מלה במלה מן תחלת הברכה עד סוף בא"י מקדש השבת ואם כבר אמר הש"ץ צריך לחזור ולהתפלל ולא יאמר ביחיד ברכת מעין שבע. גם נכון הדבר שאם נזכר קודם ששמע מהש"ץ הברכה הנ"ל שלא יסמוך ע"ז רק יתפלל עוד הפעם תפלת שבע כסדר [כי יש חולקין על עיקר הדין הזה עיין בטור]:
Il est quitte - Lekhathila, on veillera à dire avec l’officiant mot à mot, du début de la berakha jusqu’à la fin « ...מקדש השבת ». Si l’officiant l’a déjà dite, il doit revenir prier, et il ne dira pas en yahid la berakha Méen Chéva. Il est aussi bon, s’il s’en est aperçu avant d’avoir entendu de l’officiant ladite berakha, de ne pas s’y appuyer, mais de prier encore une fois la tefila de sept dans l’ordre [car certains contestent le fondement même de cette règle ; voir le Tour].